SZW doet belangrijke onderzoeken rond oude dag, maar snelle besluiten ook nodig

Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) wil de oudedagsvoorziening integraal bekijken. Dat betekent dat ook thema’s rond de AOW worden bestudeerd. Dat kan een flexibele ingangsdatum van de AOW opleveren. Een goed idee. De AOW sluit dan beter aan bij het aanvullend pensioen. Dat wordt steeds flexibeler. SZW onderzoekt ook andere zaken. De financiering van de AOW gaat op omslagbasis. Het pensioen is kapitaal gedekt. Wat is de juiste verhouding tussen omslag en kapitaaldekking in de oudedagsvoorziening als geheel? En is integraal financieel advies mogelijk? Goede vragen, maar wij pleiten ook voor snelle besluiten. Nederlanders willen vooral weten hoe het pensioenstelsel er uit gaat zien.

Vergrijzing, flexibilisering en technologische veranderingen
Op 11 oktober presenteerde SZW de nieuwe onderzoeksagenda: de Hoofdlijnennotitie Kennisvragen 2017/2018. SZW laat onderzoek doen op zes thema’s waaronder de arbeidsmarkt, sociale zekerheid en de oude dag. De komende jaren worden 11 kennisvragen onderzocht over AOW en aanvullend pensioen. In de thema’s klinken trends door zoals vergrijzing, globalisering en migratie. Flexibilisering en technologische veranderingen arbeid en productieprocessen. Tot welke belangrijke veranderingen leidt dit?

Vernieuwing inclusief AOW
De verhoging van de AOW-en pensioenrichtleeftijd is een antwoord op vergrijzing en ontgroening. Maar de AOW- en pensioenrichtleeftijd lopen daardoor wel uit elkaar. De ingang van het pensioen is voor veel mensen een puzzel geworden. Bij de herziening van het pensioenstelsel is in discussie welke vormen van maatwerk en keuzemogelijkheden wenselijk zijn. Volgens de onderzoeksagenda ligt het voor de hand om de eerste en tweede pijler niet enkel afzonderlijk, maar ook als geheel te bekijken. Deze geïntegreerde benadering vinden wij een goede zaak. Vernieuwing van het pensioenstelsel kan niet zonder de AOW erbij te betrekken.

Flexibele AOW in verkiezingsprogramma’s
Een van de vragen is of er bij de AOW ook behoefte is om te vervroegen of uit te stellen. Dit onderzoek kan leiden tot een flexibele AOW. Het onderzoek is opmerkelijk. Want jarenlang hielden de bewindslieden van SZW de vraag naar een flexibele AOW af. Een flexibele AOW helpt mensen de ingang van de AOW en het aanvullend pensioen beter op elkaar af te stemmen. In de Tweede Kamer ligt al een initiatiefwetsvoorstel van Kamerlid Klein. Hij wil een flexibele AOW mogelijk maken. Het kan een thema bij de formatie van een nieuw kabinet worden. Politieke partijen nemen hierop een voorschot in hun verkiezingsprogramma’s. Zo wil VVD uitstel van de AOW mogelijk maken. PvdA, SP, ChristenUnie willen dat de AOW ook vervroegd kan worden.

Balans in financiering van oude dag
Verhoging van de AOW- en pensioenrichtleeftijd draagt bij aan de betaalbaarheid van het pensioenstelsel. Maar betaalbaarheid alleen is niet genoeg. De financiering van de AOW én van het aanvullend pensioen kent risico’s. De AOW met het omslagstelsel biedt bescherming tegen inflatie en schokken op de financiële markten. Maar de AOW is gevoelig voor demografische schokken. Het aanvullend pensioen met kapitaaldekking daarentegen is relatief goed bestand tegen demografische schokken. Maar is juist gevoelig voor schommelingen op de financiële markten. Dankzij de verhouding tussen omslag en kapitaaldekking zijn de risico’s voor ons pensioenstelsel gespreid. Maar is deze verhouding in deze tijd nog in balans? Wat is de optimale verhouding tussen omslag en kapitaaldekking? Zijn demografische ontwikkelingen en onzekerheden op financiële markten aanleiding voor meer omslag? Het Centraal Planbureau (CPB) doet onderzoek. De resultaten worden nog in 2016 verwacht.

Integraal financieel advies
Het pensioenregister geeft een totaaloverzicht van het inkomen na pensionering. Het kabinet wilde in het pensioenregister een instrument opnemen waarmee de deelnemer kan nagaan of het pensioen in relatie tot de uitgaven toereikend is. Dat is er niet van gekomen. Pensioenuitvoerders moeten deelnemers wel helpen bij hun pensioenplanning. Maar het is niet hun taak om deelnemers te helpen om na te gaan of hun pensioen voldoende is. Een van de kennisvragen is of het wenselijk en mogelijk is om ook over andere financiële aspecten individuele informatie te geven. Bijvoorbeeld de WOZ-waarde en de hypotheeklening. Op basis daarvan kan wellicht een meer integraal advies worden gegeven voor de financiële levensloop van deelnemers. Zo’n integraal financieel advies kun je niet van pensioenuitvoerders verwachten. Maar andersom is zo’n advies niet volledig zonder het pensioen er bij te betrekken.

AFM wil verplichte financiële APK
De AFM wil een stap verder gaan. Die wil een instrument dat iedereen inzicht geeft of er voldoende inkomen zal zijn na pensionering. De AFM pleit voor een verplichte periodieke financiële APK. Dat is een overzicht van de financiële informatie van een persoon. Inclusief alle vermogenscomponenten. Zoals de pensioenopbouw, de hypothecaire lening, beleggingen en spaargeld. Zo’n overzicht kan financiële planning stimuleren. Wat ons betreft kan een periodieke financiële APK een waardevolle bijdrage geven aan het financiële inzicht van mensen. Maar ons lijkt een verplichte APK een brug te ver.

Gedragswetenschappers buigen zich over financiële planning
Maar is financiële planning haalbaar? SZW betrekt inzichten uit de gedragswetenschappen hierbij. Die geven aan dat mensen zeer beperkt rationeel zijn. En dat mensen hun gedrag graag conformeren aan hun sociale omgeving. Als het om de oudedagsvoorziening gaat is het dan ook de vraag of mensen rationele keuzes (kunnen) maken. Dat heeft te maken met complexiteit en met de lange termijnen. Maar ook met de beperkte mogelijkheid om te leren van eventuele foute keuzes. Hoe kan de overheid mensen hierbij het beste ondersteunen en beschermen? En welke ruimte voor keuzevrijheid resteert daar dan bij? Zo bezien moet een balans gevonden worden tussen paternalisme en keuzevrijheid.

Lange termijn visie belangrijk, concrete besluiten ook
De kennisvragen van SZW gaan over lacunes in de bestaande beleidskennis. Veel vragen worden door of in samenwerking met externe kennispartners uitgewerkt. Zoals Netspar, het Centraal Planbureau, het Sociaal en Cultureel Planbureau, het Actuarieel Genootschap en de Pensioenfederatie. De antwoorden kunnen de lange termijn visie ondersteunen. Door al dit onderzoek is de besluitvorming nog ver weg. Dat is wat ons betreft een punt van zorg. Want jarenlang onderzoek, studie en discussie doet het vertrouwen van de deelnemer geen goed. Die wil zo langzamerhand weten waar hij aan toe is met het nieuwe stelsel.

Leo Blom, juridisch beleidsadviseur