Pensioenresultaat bepaalt vertrouwen in pensioen

Het vertrouwen in pensioen hangt volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) vooral af van de hoogte van de pensioenuitkering. Veel pensioenfondsen kunnen al jaren niet corrigeren voor inflatie. Het vertrouwen van burgers in pensioenfondsen is daardoor sterk gedaald. Een nieuw pensioencontract kan meer duidelijkheid geven over wat je kunt verwachten. Duidelijkheid over het stelsel helpt inderdaad een klein beetje. Maar om het vertrouwen echt terug te winnen moeten de pensioenen weer omhoog gaan. Dat is vooral voor lager betaalden heel belangrijk.

SCP analyseert pensioendebat
Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) analyseerde cruciale thema’s die een rol spelen bij de Tweede Kamer verkiezingen. De oudedagsvoorziening is zo’n cruciaal thema. Het SCP constateert dat in het publieke debat lange tijd kostenbeheersing centraal stond. Maar het gaat de laatste jaren meer om de vraag of het pensioeninkomen toereikend is. En of het rechtvaardig over de verschillende generaties verdeeld wordt.

Betere resultaten geven meer vertrouwen
Het SCP geeft aan dat transparantie van het pensioencontract helpt bij het vergroten van vertrouwen. Maar dat het vooral gaat om de hoogte van de uiteindelijke pensioenuitkering. Door tegenvallende resultaten heeft een deel van de burgers geen vertrouwen meer in het pensioenstelsel. Sinds de financiële crisis corrigeren pensioenfondsen de pensioenen namelijk niet meer voor inflatie. En soms verlagen ze nominale pensioenen. Om vertrouwen terug te winnen, moet je een uitkering geven die aan de verwachting voldoet. Men krijgt dan de uitkering waar men recht op denkt te hebben. Het afgenomen vertrouwen kan leiden tot een roep om ingrijpende veranderingen. Als daarbij ook sterke punten van het stelsel opgegeven worden, doet dat afbreuk aan het resultaat. De Sociaal-Economische Raad (SER) noemt als sterke punten verplicht pensioensparen en risicodeling tussen de generaties.

Keuzevrijheid geeft niet meer vertrouwen
Het SCP geeft ook aan hoe verschillende groepen erover denken. Hoger betaalden hebben gemiddeld meer vertrouwen in pensioenfondsen dan lager betaalden. En ouderen hebben meer vertrouwen dan jongeren. Maar alle burgers hechten vooral belang aan de hoogte en de zekerheid van het pensioen. Lager opgeleiden hechten meer aan solidariteit en het delen van tegenvallers. Hoger betaalden en jongeren zijn positiever over keuzevrijheid in het pensioen. Maar keuzevrijheid leidt niet tot meer vertrouwen.

Transparantie is van minder belang
De overheid wil het vertrouwen in het pensioenstelsel herstellen door het stelsel te veranderen. Volgens het SCP lukt dat maar gedeeltelijk. De discussie over het toekomstig stelsel richt zich vooral op transparantie van het stelsel. Zo richt de SER zich op de transparantie van verdeelsleutels. Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid denkt ook aan betere communicatie en meer keuzevrijheid. De logica hierachter is: Financiële beperkingen maken betere resultaten niet mogelijk. Daarom moet transparantie het vertrouwen herstellen. Dit werkt volgens het SCP maar gedeeltelijk. Voor hoger betaalden en jongeren gaat dit misschien op. Maar lager betaalden en ouderen willen vooral betere resultaten zien. Vertrouwen kan daarom pas echt worden herwonnen door beide routes te bewandelen.

Meer transparantie kan zelfs averechts werken
Als beleid transparanter wordt, kunnen mensen beoordelen of het pensioenfonds doet wat het zegt en zegt wat het doet. Transparantie kan het vertrouwen dus vergroten. Maar vertrouwen kan er ook door dalen als het resultaat tegenvalt. Het kan discussie oproepen over ongewenste solidariteit. En het kan leiden tot een roep om meer zeggenschap. Persoonlijke pensioenpotjes zijn transparant en kunnen het vertrouwen dus vergroten. Maar als de resultaten tegenvallen, zal het vertrouwen juist afnemen. Dat is de analyse van het SCP.

Beter resultaat kost geld
De beste bijdrage aan herstel van vertrouwen is zorgen dat de pensioenuitkeringen hoger worden. Dat kan door toch te indexeren ondanks de financiële situatie. Dat kost geld. Een premieverhoging gaat ten koste van de werkenden. En een verhoging van de rekenrente kan ten koste gaan van de jongeren.

Wat doen politieke partijen om vertrouwen terug te winnen?
Volgens het SCP zijn voor herstel van vertrouwen in het pensioenstelsel twee dingen nodig: transparantie en een hoger pensioenresultaat. In de verkiezingsprogramma’s van politieke partijen komen beide oplossingsrichtingen voor. Vrij veel partijen willen de inkomens van gepensioneerden verbeteren. Een aantal partijen wil de AOW verhogen als compensatie voor tegenvallers in het aanvullend pensioen. Het SCP geeft aan dat daardoor het vertrouwen sterker herstelt onder lager betaalden. Voor hen is de AOW immers het grootste deel van het pensioeninkomen. En partijen stellen via de belasting koopkrachtverbeteringen voor lager betaalden voor. De relatie van deze maatregel met het pensioenstelsel is niet duidelijk. Dat kan volgens het SCP meer vertrouwen in het stelsel geven. Maar alleen onder de voorwaarde dat dit wordt gepresenteerd als compensatie voor verliezen in het aanvullend pensioen.

Leo Blom, juridisch beleidsadviseur