Deelnemers navigeren richting pensioen met onzekerheid

telefoneren in tekenkamer

Hoeveel pensioen je uiteindelijk krijgt, is onzeker. Het kan dus meer of minder worden dan wat in het UPO staat. Dat moeten deelnemers weten. Daarom werken pensioenfondsen en verzekeraars vanaf 2019 met scenariobedragen. De berekeningen gaan op basis van een verwacht, een optimistisch en een pessimistisch scenario. Het kabinet wil de scenariobedragen laten zien met een navigatiemetafoor. Er staan 2 boodschappen in. Is de navigatiemetafoor daarvoor geschikt? En snappen deelnemers dat wel: een pensioen in ‘euro’s van nu’?

Doel: meer inzicht
Het idee om te communiceren op basis van economische scenario’s staat in de Wet pensioencommunicatie. In die wet staat dat het te bereiken ouderdomspensioen tevens wordt weergegeven op basis van een pessimistisch, een verwacht en een optimistisch scenario. Dat geeft inzicht in de koopkracht en risico’s van het toekomstig pensioen. De sector werkte er nog niet mee, omdat de rekenmethode er nog niet was. De methode is er sinds afgelopen april.   

Nominale bedrag leidend
Minister Koolmees wilde het reglementair te bereiken ouderdomspensioen niet meer noemen in het pensioenregister en op de uniforme pensioenoverzichten (UPO’s). En in plaats daarvan alleen de drie scenariobedragen tonen. De pensioenkoepels willen dat het reglementair te bereiken pensioen er ook staat. Koolmees ging daarmee akkoord. Eigenlijk is dit een overbodige afspraak. Want in de wet staat al dat de scenariobedragen komen naast een nominale weergave van het pensioen. Dat is ook wat de Tweede Kamer wil. Die ging in 2017 niet akkoord met het voorstel van toenmalig staatssecretaris Klijnsma om de nominale weergave te vervangen door de scenario’s.

Scenario’s tonen onzekerheid
Annemarie van Hekken promoveerde in juni aan de Radboud Universiteit Nijmegen op een onderzoek naar pensioencommunicatie in scenario’s. Een daarvan was de navigatiemetafoor. Deze metafoor toont de weg van huidige naar verwachte pensioenopbouw. Dat sluit aan bij hoe de navigatie in een auto de route aangeeft. De navigatiemetafoor laat het beste zien dat je het pensioen geleidelijk opbouwt. En dat de uitkomst een goede inschatting is, maar geen zekerheid. De boodschap is dus dat het pensioen onzeker is. In dit voorbeeld is de mogelijke daling veel groter dan de mogelijke stijging. Dat komt omdat het verwacht eindresultaat gericht is op volledige indexatie.

2 boodschappen
Minister Koolmees pikte de navigatiemetafoor op. Streven is dat de scenariobedragen in een navigatiemetafoor vanaf september 2019 in het pensioenregister staan. Maar minister Koolmees wil er 2 boodschappen mee geven. En dat is net anders dan in de metafoor uit het onderzoek. De dubbele boodschap is: pensioen is onzeker én de koopkracht kan dalen door inflatie.

Koopkracht
In het pensioenregister staan de scenariobedragen op basis van AOW plus aanvullend pensioen. Het zijn netto maandbedragen die indicatief zijn. De scenariobedragen staan er in ‘euro’s van nu’. Door de onderliggende berekeningen over de toekomst zie je of het lukt om de indexatieambitie te halen. Daarom kan de deelnemer de bedragen vergelijken met het huidige netto maandsalaris. Dat geeft een indruk van de koopkracht van het verwachte pensioen. Dat is volgens ons verwarrend, want in het reglementair te bereiken pensioen is geen rekening gehouden met de indexatieverwachting.

Zoektocht naar alternatief
Het tonen van scenariobedragen op de UPO’s wordt verplicht vanaf 2020. Is het een goed idee om dat met de navigatiemetafoor te doen? Uit onderzoek blijkt dat deelnemers het concept van ‘euro’s van nu’ niet begrijpen. De extra boodschap over koopkracht roept dus verwarring op. Daarom willen de Pensioenfederatie en het Verbond van Verzekeraars een alternatief uitwerken voor op de UPO’s. Daarbij kan eventueel ook uitgelegd worden waarom de scenariobedragen van jaar tot jaar fluctueren. Met name bij uitkeringsovereenkomsten wordt dat namelijk niet direct begrepen. Minister Koolmees geeft de pensioenkoepels tot 1 januari 2019 de tijd. Als de sector niet (tijdig) komt met een geschikt voorstel, dan komt de navigatiemetafoor ook op de UPO’s.

Dezelfde weergave
De navigatiemetafoor geeft de deelnemer wel inzicht in risico’s, maar niet in koopkracht. Dit communicatiemiddel is ook niet ontworpen voor een dubbele boodschap. De pensioenkoepels staan voor de uitdaging om met een alternatief te komen. Wat ons betreft is ook belangrijk dat voor het pensioenregister en op de UPO’s de scenariobedragen op dezelfde wijze worden weergegeven. Een verschillende weergave kan verwarring scheppen en het vertrouwen in de juistheid van de informatie ondermijnen. Ook al valt een verschillende weergave niet direct op, doordat in het pensioenregister de bedragen inclusief AOW zijn en op de UPO’s niet.

Plaatje mét uitleg
Als minister Koolmees vasthoudt aan de navigatiemetafoor, is er méér nodig. Uit onderzoek blijkt dat de navigatiemetafoor de onzekerheid van pensioen duidelijk maakt. Maar niet de effecten van koopkracht. Daar is ondersteunend materiaal voor nodig, waarin duidelijk uitgelegd wordt dat de scenariobedragen worden afgezet tegen het huidig besteedbaar inkomen. Een (animatie) filmpje heeft volgens de onderzoekers de voorkeur boven een tekst. Deze extra drempel maakt de effectiviteit van de navigatiemetafoor wel kwetsbaar. Want niet iedereen zal de moeite doen om het ondersteunend materiaal tot zich te nemen.

Leo Blom, juridisch beleidsadviseur