Ga als pensioenexpert niet te snel af op je eigen intuïtie

Agnes Joseph

Door de crisis staan financiële risico’s op ieders netvlies. Bovendien ligt het pensioenrisico meer en meer bij de deelnemer. Het is dus steeds relevanter om de risicobereidheid van deelnemers in pensioenregelingen te meten. Lastig is dat het meten van risicobereidheid niet eenvoudig is. Er bestaan verschillende methodieken voor. Wij hebben een aantal methodieken getest. Lesson learned: ga als pensioenexpert niet te snel af op je eigen intuïtie. En test je meetmethode met een kleine groep deelnemers voordat je live gaat.

Relevantie risicobereidheid meten toegenomen
Het is veel belangrijker geworden om de risicobereidheid te meten in pensioenregelingen. Bij risicobereidheid meten gaat het om het vaststellen van de houding van deelnemers ten opzichte van mogelijke variatie of spreiding in pensioenuitkomsten. Door de financiële crisis en de daaropvolgende trends is risicobereidheid nadrukkelijker op de agenda komen te staan. Pensioenrisico’s zijn explicieter bij de deelnemers gelegd. En deelnemers zijn zich ook meer bewust van pensioenrisico’s. Ook is het meten en vastleggen van risicobereidheid opgenomen in de wetgeving. Dat geldt voor zowel uitkerings- als premieovereenkomsten. Maar hoe meet je dan op een goede manier de risicobereidheid?

Uitdaging: communicatie over variatie in pensioenuitkomsten
Risicobereidheid meten is niet eenvoudig. In de markt zien we kwalitatieve methoden. Het gaat dan om een vorm van discussies onder (vertegenwoordigers van) deelnemers, of aan de hand van vragenlijsten. Er zijn ook kwantitatieve methoden. Die leggen getallenkeuzes voor. Op basis daarvan kan risicobereidheid berekend worden. De uitdaging hierbij is om de mogelijke variatie in pensioenuitkomsten duidelijk en inzichtelijk te communiceren. Een goed risicobegrip is immers erg belangrijk voor een risicobereidsheidmeting. Eenmaal gemeten wordt de risicobereidheid idealiter ook nog vertaald in een concreet beleggingsbeleid dat past bij de deelnemers.

Loterijvragen zijn gangbare methode voor meten risicobereidheid
We zien in de markt 3 gangbare kwantitatieve methoden voor het meten van risicobereidheid. Als 1e methode zien we vaak de zogenaamde 'loterijvragen' terug. Kijk je naar een individuele premieovereenkomst, dan krijg je daarbij bijvoorbeeld 2 mogelijke pensioenuitkomsten voorgespiegeld.

Optie A: u krijgt naar verwachting € 1.000,- pensioen, maar met een kans van 5% krijgt u € 800,-.
Optie B: u krijgt naar verwachting € 900,-, maar met een kans van 5% krijgt u € 850,-.

Vervolgens geef je je voorkeur aan voor optie A of B. Een variatie hierop is een methodiek die voorkeur uitvraagt tussen bijvoorbeeld verschillende combinaties van pensioenleeftijd, verwacht pensioen en pensioen in slecht weer (5% kans). En tot slot zien we methodieken die aan de hand van 'risicoschuifjes' realtime de consequenties op de mogelijke pensioenuitkomsten tonen bij minder of meer risico nemen. Uit de gekozen stand van de 'schuif' volgt automatisch de risicobereidheid.

Deze methoden passen ook in de context van uitkeringsovereenkomsten. Dan valt de keuze vaak wel op een iets andere set van rendements- en risicomaten. Denk bijvoorbeeld aan verwachte indexaties en kansen op korting, in plaats van een verwacht pensioen respectievelijk pensioen in slecht weer.

Discussie biedt de meeste meerwaarde
Wij hebben afgelopen jaren ervaring opgedaan met de verschillende methodieken. Variërend van 'live' risicobereidheidssessies met pensioenfondsbesturen tot online risicobereidheidsuitvragen aan individuele deelnemers. Bij de sessies met bijvoorbeeld pensioenfondsbesturen is vaak een adviseur aanwezig voor toelichting. Dan zijn eigenlijk alle 3 de kwantitatieve methoden goed toepasbaar. De kwalitatieve methoden blijken een uitstekend hulpmiddel te zijn om een goede discussie op gang te brengen. Niet zozeer de modeluitkomsten zelf maar met name ook de discussie heeft meerwaarde. In de discussie blijken namelijk vaak veel meer overwegingen een rol te spelen dan je puur op basis van een model kan ondervangen.

Tip: Test je website voordat je live gaat
De risicobereidheid van een individuele deelnemer meten via een website is lastiger. Er is dan geen 'live' adviseur aanwezig om de deelnemers extra uitleg te geven of (belangrijker nog) om ze aan te moedigen door te gaan met invullen van alle gegevens. Bovendien is elk element van de uitvraag belangrijk. Het gaat niet alleen om de methodiek. Ook ogenschijnlijke details als de kleuren en de woorden die je gebruikt zijn van invloed. Game-elementen toevoegen kan de methodiek aantrekkelijker maken. Maar overdrijf niet: pensioen blijft een serieuze zaak. Dus wat ons betreft de belangrijkste tip: test je risicobereidheidsmeting met een kleine club deelnemers voordat je live gaat. Wij hebben alle 3 de gangbare methoden op deze manier getest en daaruit kwamen de 'risicoschuifjes' voor individuele risicobereidheidmeting als beste uit de bus.

Auteur: Agnes Joseph