Helpt een gelijk speelveld zelfstandigen aan pensioen?

APS werkcollege

Er dreigt een tweedeling in de arbeidsmarkt. Goed opgeleide werknemers mét inkomensbescherming tegenover niet goed opgeleide zelfstandigen zónder inkomensbescherming. En werknemers zijn veel duurder dan zelfstandigen. De afspraken in het pensioenakkoord sluiten volgens de Commissie Borstlap onvoldoende aan op de arbeidsmarkt. Er is een gelijk speelveld voor alle werkenden nodig. Dus ook pensioen voor alle zelfstandigen. Sluit dit beter aan op de arbeidsmarkt? We vergelijken de denkrichting van de commissie met de afspraken in het pensioenakkoord.

Denkrichting van de Commissie Borstlap

Aansluiten op arbeidsmarkt
Het nieuwe pensioenstelsel moet beter aansluiten op de arbeidsmarkt. Het advies van de Commissie Borstlap – de Commissie Regulering van werk – is daarom van belang. Minister Koolmees stelde deze commissie in om te adviseren over hoe de regelgeving beter aansluit op de arbeidsmarkt. Het eindrapport van de commissie komt eind 2019. Op 20 juni kwam een discussienota uit met een denkrichting. Gaat dat helpen om het pensioenstelsel beter te laten aansluiten op de arbeidsmarkt?

Tweedeling in arbeidsmarkt
Er is een scheefgroei ontstaan op onze arbeidsmarkt. De commissie vroeg de OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) ons land te vergelijken met landen om ons heen. Volgens de OESO was de ontwikkeling in ons land de laatste 20 jaar uitzonderlijk. Bijna 1 op de 5 werknemers heeft nu een tijdelijk contract, bijna 2 miljoen werknemers. Dat is het dubbele van het gemiddelde van de OESO-landen. Ook het aantal zzp’ers nam de laatste 20 jaar buitengewoon fors toe naar ruim 1 miljoen. Volgens de commissie dreigt een tweedeling tussen diegenen die hoog zijn opgeleid, goed beschermde banen hebben en gezond zijn, en degenen die geen goede opleiding hebben, veel minder bescherming hebben en ongezonder zijn. De commissie vindt het niet overdreven om van een ‘sociale kwestie’ van onze tijd te spreken.

Door nationaal beleid
Overheidsbeleid van de afgelopen jaren heeft dit grote verschil gestimuleerd. Dat concludeert de OESO. Zo zijn de totale jaarlijkse werkgeverskosten voor een gemiddelde werknemer met een vast contract bijna € 65.000,-. Als deze werkgever voor hetzelfde werk een zelfstandige inhuurt, dan is hij slechts € 41.000,- kwijt. Een verschil dus van een kleine € 25.000,-! Volgens de OESO moet hier snel iets aan gebeuren. Flexibele werknemers en zzp’ers investeren namelijk vaak minder in persoonlijke ontwikkeling en kennis en zijn daardoor minder productief.

Voorstel: Gelijk speelveld
De commissie wil discussie voeren over een denkrichting. De verschillen tussen werknemers en zelfstandigen moeten kleiner. Er moet inkomensbescherming zijn voor alle werkenden, want zij lopen allemaal inkomensrisico’s bij arbeidsongeschiktheid, ziekte en ouderdom. De commissie vindt een gelijk speelveld voor alle werkenden urgent. Een verzekering tegen arbeidsongeschiktheid volstaat niet. Zelfstandigen moeten ook pensioen opbouwen.

Afspraken in het pensioenakkoord

Verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering
Voor zelfstandigen komt er een wettelijk verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering. Dat staat in het pensioenakkoord. Deze verzekeringsplicht beschermt ook zelfstandigen tegen de gevolgen van arbeidsongeschiktheid. Werknemers hebben die bescherming al. Zo wordt het verschil tussen werknemers en zelfstandigen kleiner. Voor werkgevers wordt het kostenverschil kleiner.

Vrijwillige aansluiting bij pensioenfonds
Bij het pensioen is er een groot kostenverschil. Voor werknemers wordt meestal pensioenpremie betaald. De meeste zelfstandigen betalen geen pensioenpremie. Hierdoor is er concurrentie op pensioenkosten. Het kabinet wil het mogelijk maken dat zelfstandigen zich vrijwillig kunnen aansluiten bij het pensioenfonds in de sector of de onderneming waar zij werken. Ook als zij daarvóór niet als werknemer deelnamen. Dit staat in het pensioenakkoord. Gaan hierdoor meer zelfstandigen pensioen opbouwen? Wij verwachten dat niet. Vrijwillige aansluiting is te vrijblijvend. De zelfstandige moet dan een bewuste keuze maken om mee te doen. Dat gaan de meesten niet doen verwachten wij.

Intermezzo: Verplicht pensioen is een brug te ver
Alternatief is verplichte pensioenopbouw voor zelfstandigen. Dat was de inzet van vakbonden en oppositiepartijen PvdA en GroenLinks bij het mislukte pensioenakkoord in november. Zelfstandigen zouden dan ook beschermd worden tegen de gevolgen van ouderdom en overlijden. Maar daar was geen politiek draagvlak voor. En dat is er ook niet in het inmiddels gesloten pensioenakkoord.

Standaard deelnemen
Sociale partners en zelfstandigenorganisaties onderzoeken hoe zij automatische deelname van zelfstandigen mogelijk kunnen maken. Waarbij het een keuze is om niet mee te doen. Standaard doet men dan mee aan de pensioenregeling van de sector (of de onderneming) waar de zelfstandige werkt. Dit is minder vrijblijvend. De zelfstandige moet dan een bewuste keuze maken om niet mee te doen. Er gaan dan waarschijnlijk meer zelfstandigen pensioen opbouwen. Er is dan minder concurrentie op pensioenkosten. Sociale partners moeten hun pensioenfonds wel openstellen voor zelfstandigen.

Pensioen voor alle werkenden
Het pensioenakkoord stimuleert zelfstandigen om pensioen op te bouwen. Automatische deelname met de keuze om niet mee te doen sluit beter aan op de arbeidsmarkt dan vrijwillige aansluiting. Een gelijk speelveld voor alle werkenden maakt de arbeidsmarkt ook meer toekomstbestendig. Een eerste stap is een verplichte verzekering tegen arbeidsongeschiktheid. Een tweede stap is dat zelfstandigen standaard pensioen gaan opbouwen. Dat voorkomt dat steeds minder mensen pensioen opbouwen. En het wordt voor werkgevers aantrekkelijker om werknemers in dienst te nemen.

Leo Blom, juridisch beleidsadviseur