Maakt tontine pensioen weer populair?

dame in fietsenstalling

De tontine is een eeuwenoud concept, dat erg lijkt op het toekomstige pensioen. Maar er is een verschil: tontines waren vroeger ongelofelijk populair. Tot ze werden verboden. Nu zijn tontines bezig met een comeback. Wat kunnen we van tontines leren? Maken de succeselementen van tontines pensioen straks weer populair?

Pensioen in de meest eenvoudige vorm
Tontines danken hun naam aan de 17e-eeuwse bankier Lorenzo de Tonti. Tontines werkten als volgt. Je legt samen met anderen geld in. Dat geld wordt belegd. Zolang je leeft krijg je vervolgens rentes, die bij lang leven oplopen tot het veelvoudige van je inleg. Als je overlijdt, vervalt overgebleven geld aan andere deelnemers aan de tontine. Een tontine is daarmee eigenlijk pensioen in zijn meest eenvoudige vorm.

Vrijwillig en heel populair
Op het eerste oog misschien niet zo bijzonder. Pensioen kennen we nu ook. Maar tontines waren vroeger enorm populair. Mensen deden massaal en vrijwillig mee aan tontines. Er zijn historici die de opkomst van de verzekeringsindustrie in Amerika toeschrijven aan de tontine. In de hoogtijdagen waren daar naar schatting 9 miljoen tontines actief op 18 miljoen huishoudens. De tontines waren zo gewoon als een hypotheek nu.

Het succes van de tontines betekende ook hun ondergang
Veel partijen gingen tontines uitgeven, maar waren niet zo netjes. Door corruptie en schandalen werden tontines uiteindelijk in veel landen verboden. Ze verdwenen vrijwel geheel van de radar. Maar zijn nu bezig met een comeback. Er zijn tontines in de maak op blockchain, in de vorm van het nieuwe pan-Europese pensioenproduct (PEPP) en ook het pensioenakkoord heeft veel weg van tontine. Dat is niet zo gek, want tontine heeft een aantal mooie eigenschappen.

Eenvoudig en transparant
Het is een eerlijk kanscontract, zonder ongewenste vormen van herverdeling. Tontine-pensioen is ook goedkoop vergeleken met huidige ‘gegarandeerde’ pensioenen. Dankzij de eenvoud en doordat er geen buffers nodig zijn. Hierdoor krijg je een hoger pensioen. De keerzijde is wel dat de uitkeringen meebewegen met de rendementen en sterfte.

Pensioenakkoord grijpt terug op voordelen tontine
Dat brengt ons ook bij de nieuwe pensioenregelingen binnen het pensioenakkoord. Die hebben veel weg van de tontine, waar ze dan ook de uitgesproken voordelen aan danken. De uitkeringen zijn naar verwachting hoger dan nu, maar wel variabel. Toch zijn communicatie experts niet zo optimistisch over de begrijpelijkheid en het draagvlak voor het nieuwe pensioen. Ze wijzen op de complexiteit in extra vormen van risicodeling, die naar verwachting weinig (financieel en aan begrijpelijkheid) bijdragen. De tontine is op dat vlak veel eenvoudiger.

Liever geld nu in het handje
Maar mogelijk was er nog meer wat de tontine populair maakte in vergelijking met het huidige pensioen. Afgelopen jaren is daar veel onderzoek naar gedaan. We weten inmiddels dat mensen zich niet graag verdiepen in pensioen. Mensen kiezen, als ze die mogelijkheid krijgen, liever voor een bedrag ineens dan voor een levenslange uitkering. Ze lijken pensioen te zien als een gok op het eigen leven: ik moet nog wel 20 jaar leven voor ik mijn ingelegde geld terug krijg.

Wat maakte tontines dan wel populair?
Mogelijk is de verklaring een rationele. Er was destijds een minder goed vangnet, dus meer noodzaak om pensioen zelf te regelen. Maar het kan ook zitten in minder rationele elementen. Mogelijk werd het optimisme aangesproken. Het is niet een gok op je eigen leven, maar een gok op het leven van anderen. Als zij overlijden ontvang jij veel meer. Misschien speelt ook mee dat je goed doet: als je overlijdt dan helpt jouw geld anderen. Meer community denken.

Breng de succeselementen terug
Ik denk dat we kunnen leren van de succes elementen van de tontine. Hou het pensioen in het pensioenakkoord ook eenvoudig. Maak een eerlijk kanscontract, zonder ongewenste herverdeling. Spreek het optimisme aan: je krijgt beleggingsrendement en bovendien overlevingswinst welke oploopt naarmate je ouder wordt. Breng de community weer meer terug: je helpt ook anderen door mee te doen.

Terug dus naar die elementen van tontine. En wie weet is pensioen straks weer populair.

Auteur: Agnes Joseph, actuaris